Wybrane aspekty przystosowania nużeńcowatych do pasożytnictwa

Abstrakt

Nużeńcowate (Demodecidae) to jedne z najbardziej wyspecjalizowanych stawonogów pasożytniczych ssaków, odnotowane u przedstawicieli 13 rzędów, w tym 16 gatunków opisano u kopytnych. Wykształciło się u nich szereg niezwykłych przystosowań do pasożytnictwa (np. robakowaty kształt ciała z silnie zredukowanymi odnóżami, miniaturyzacja, redukcja szczecin i innych elementów morfologicznych), które stanowią adaptacje do bytowania w mieszkach włosowych, rożnych rodzajach gruczołów skóry i ich przewodach wyprowadzających. Jednocześnie nużeńcowate wykazują znaczną zmienność pod względem kształtów, proporcji tagm, rozmiarów, lokalizacji i formy wielu cech morfologicznych, co ma związek z przystosowaniem do zasiedlania skóry rożnych gatunków ssaków, rekrutujących się z rożnych rzędów, ale też wykształceniem specyficzności topicznej, związanej z zasiedlaniem w obrębie żywiciela odrębnych mikrohabitatów. Zatem obok specyficzności żywicielskiej, występuje tendencja do kształtowania się w obrębie poszczególnych gatunków żywicielskich form synhospitalnych; często u jednego gatunku żywiciela spotyka się dwa lub więcej gatunków synhospitalnych nużeńcowatych, które mogły się różnicować (wg Nutting 1974) na drodze tzw. specjacji synhospitalnej. Jednak analiza szeregu cech morfologicznych synhospitalnych nużeńcowatych ssaków kopytnych wskazuje, że gatunki z rożnych żywicieli, zasiedlające u nich zbliżony mikrohabitat, wykazują szereg podobieństw, które dotyczą rozmiarów, kształtu ciała, proporcji tagm, kształtu kolców suprakoksalnych, czy innych elementów morfologicznych, uznawanych za istotne w taksonomii Demodecidae. Może to sugerować inny wariant specjacji, w którym nużeńcowate przystosowane do bytowania w określonym mikrohabitacie skóry żywiciela, zasiedlały analogiczne, wolne habitaty pokrewnych gatunków żywicieli.